“Rəsulzadə olmasaydı Cümhuriyyət qurulmayacaqdı” - Tarixçi-professordan "Cümhuriyyət Tarixi" | Eurasia Diary - ednews.net

16 Sentyabr, Bazar ertəsi


“Rəsulzadə olmasaydı Cümhuriyyət qurulmayacaqdı” - Tarixçi-professordan "Cümhuriyyət Tarixi"

Ekspert rəyi A- A A+

Müsəlman şərqində ilk demokratik respublika olan, şanlı cümhuriyyətimizin qurulmasının 101-ci il dönümüdür. Cümhuriyyətimizin qurulma tarixi ilə bağlı maraqlı faktları tarixçi-professor Solmaz Tohidi Eurasia Diary üçün izah edib.

Ä°lgili resim

Cümhuriyyətin qurulması və iki il ərzində idarə edilməsində bəzi tarixçilər Rəsulzadənin rolunun kiçildir. Bunu belə əsaslandırır ki, o strateji vəzifələrə yiyələnməyib, məsələn baş nazir olmayıb. Bu iddialara münasibətiniz...

 

Kökündən səhf iddiadır Məhəmmədəmin Rəsulzadə həqiqətən cümhuriyyətin tək cə əsas qurucusudur. Biz digər cümhuriyyət rəhbərlərinin də rolunu kiçiltmirik. Xoyski, Nəsib bəy, Məhəmmədhəsən bəy və digərləri öz dövrlərinin ən parlaq şəxsiyyətləri idi və cümhuriyyətin qurulmasında onların hər birinin özünəməsxsus əməyi olub. Ancaq bir var qurucu, bir var quruculuqda iştirak etmək. Cümhuriyyətin qurulmasına gətirib çıxaran, əsas siyasi hərakat olan istiqlal hərəkatı da Rəsulzadənni liderliyi ilə formalaşmışdı. Cümhuriyyət də eynilə onun liderliyi ilə, onun siyasi təfəkkürü və ideologiyası əsasında quruldu.

Cümhuriyyətin qurulmasında Rəsulzadədən savayı əlbəttə ki, dövrün böyük ziyalılarının və bəylərinin də rolu olub. Cümhuriyyətin qurulması və idarə edilməsində iştirak edən bütün şəxsiyyətlər yuxarı təbəqədən idi. Onların hər biri bəy, xan övladları, zadəgan əsilli və ali təhsilli idilər. Ancaq əsas maraqlı məqam bundan ibarət idi ki, bütün bu insanları bir bayraq altında, bir amal uğrunda birləşdirən atası molla olmuş və kasıb ailədən çıxmış, ali savadı olmayan birinə, Rəsulzadəyə nəsib olmuşdu. Nəsib bəy hətta öz partiya liderliyini Rəsulzadəyə ötürmüş, onu özünün lideri hesab etmişdi. Çünki Rəsulzadədə tanrı vergisi olan talant, xarizma və liderlik qabiliyyəti var idi. O, siyasi fəhm sahibi idi. Rəsulzadə ali təhsilə iyələnə bilməsə də durmadan özünü inkişaf etdirən bir şəxsiyyət idi. Özündən sonra Rəsulzadə azərbaycan xalqına sadəcə şanlı bir cümhuriyyət və ideologiya deyil, həmçinin 1427 məqalə, 27 kitabdan ibarət mədəni irs də miras qoydu.

Görüntünün olası içeriği: 14 kişi, ayakta duran insanlar ve kalabalık

"O, ilk dövlət başçımızdır"

Rəsulzadə əslində cümhuriyyətdə de fakto əsas sləlahiyyətli şəxs sayılırdı. O, Milli Şura rəhbəri idi və bu şura qanunverici məclisə və dövlətə nəzarət edən orqan idi. Onu Milli Şuranın rəhbərliyinə isə demokratik prisniplərlə keçirilən seçki ilə bütün parlament üzvləri yekdillilik ilə seçmişdi. Ona görə də qeyd edə bilərik ki, Məhəmmədəmin Rəsulzadə ilk dövlət başçımızdır. O, dövlət başçısı kimi dəfələrlə siyasi krizislərdən dövləti xilas edir, isqtiqlaliyyatı qoruyur. Rəsulzadə Gəncə krizisində və digər siyasi böhranlarda ustalıqla böhranı idarə edir və problemləri bir-bir aradan qaldırır. Osmanlı zabitləri istiqlalımızı qəbul etmədiklərində parlamenti yığır və cəsarətlə dövlətimizin isqtiqlaliyyatını müdafiə edir.

 

“İsətə idi, istənilən rəhbər vəzifəyə yiyələnə bilərdi”

 

Rəsulzadə ancaq uzaqgörən və istedadlı siyasi lider deyildi, həm də böyük ürəyi olan sadə insna idi. O, istəsə idi, istənilən rəhbər vəzifəyə yiyələnə bilərdi. Ancaq dövləti qurduqdan sonra dedi ki, “Biz dövləti qurduq, indi isə onu idarə etmək mütəxəssislərin işidir. Biz siyasətçilərin isə yeri, parlamentdir”. İstəsə idi özü olmazdımı parlament sədri? Ələbəttə ki, çox rahatlıqla olardı. Ancaq ağsaqqallığına, bitərəfliyinə və zəngin diplomatiya bilgisinə görə o, bu vəzifəyə Topçubaşovu laiq bildi. Topçubaşov parlament sədri olmasa idi, Parisdə dünya birliyinə Azərbaycanın müstəqilliyini necə qəbul etdirə bilərdi? Bütün bunlar bir daha Rəsulzadənin nə qədər uzaqgörən bir dövlət başçısı olmasını sübut edir.

 

“Rəsulzadə olmasa idi Cümhuriyyət qurulmayacaqdı”

 O, defakto parlamentin həm məsləhətçisi, həm də idarəçisi idi. Parlamentdə müxtəlif qüvvələr höküməti iştəməyə qoymurdular, neçə dəfə Rəsulzadə parlamentdəki qalmaqalların, hökümətdəki siyasi böhranların aradan qaldırılmasına nail olub. Yeganə işğal idi ki, ona gücü çatmadı. Danılmaz bir fakt var ki, onu qəbul etmək lazımdır, “Rəsulzadə olmasa idi Cümhuriyyət qurulmayacaqdı”.

 

Azərbaycançılıq ideologiyası və demokratizm prinsiplərinin mənbəyi haradan gəlirdi?

 

Rəsulzadə Hümmət təşkilatının üzvü idi. Ideoloji cəhətdən sosial demokrat idi, ancaq sonralar ideoloji xəttini tamamilə dəyişdi. Belə ki, o,  sosializmin Azərbaycan xalqının milli dəyərlərinə uyğun olmadığını anladı. Sonralar İranda hürriyət inqilabına qoşuldu və millətçilik fəlsəsəfisnə yiyələndi. Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd bəy Ağaoğlunun təsirləri ilə türkçülüyə meyilləndi.

 

1912-ci ildə Balkan məğlubiyyətindən sonra Rəsulzadə başa düşdü ki, Osmanlı türk millətçiliyinə liderlik etmək iqtidarında deyil. O zamandan etibarən Rəsulzadə pantürkizmə meyillənir və türk xalqlarının yeni bir hərəkat altında birləşməsinin zəruriliyi barədə düşünür. Daha sonra birinci dünya müharibəsi başlayanda elə müharibənin ilk günlərindən Rəsulzadə bu müharibənin bəşəriyyətin taleyini dəyişəcəyini yazır. O, deyirdi ki, “XX əsr Millətlər əsri olacaq. O millətlərki öz kimliyini tapmayıb özü öz müqəddəratını həll etmək imkanından məhrum olacaq”. Və bundan sonra yeni proseslərə milləti hazırlayır. Türkçülüyün içərisindən Azərbaycançılığı fərqləndirir və kompakt bir siyasi nəzəriyyə formalaşdırır. “Dirilik” məqaləsində ümmətdən milliyyətə, milliyətdən millətə keçidin yollarını göstərir. Xalqın lideri kimi o, Azərbaycan xalqını müstəqillik və azadlığa istiqamtləndirə bilir. Rəsulzadənin ən böyük xidməti də bəlkə də bundadır.

 

Cümhuriyətin qurulması prosesi

 

Qafqazda müharibə gedir, cəphə zonasıdır.1917-ci ildə fevral inqilabından sonra Çarizm devrilir. Aprelin 2-sində Gəncədə Nəsib bəy Şah Abbas məscidinin qarşısında nitq söyləyir, partiyasının yaradıldığını elan edir və nitqinin sonunda “Yaşasın Azərbaycan muxtariyyatı” şüarını səsləndirir. Bu şüar cümhuriyyətin quruluş şüarına çevrilir. Ömrünün axırına kimi Məhəmmədəmin Rəsulzadə bu şüarı xatırlayıb və deyib ki, “Azərbaycan adına siyasi məna verilməsi şərəfi Nəsib bəyə məxsusdur”.

 

Azərbaycan adının seçilməsi

 

Azərbaycan adı onsuz da var idi, tarixi və coğrafi bir termin kimi işlədilirdi. Xalq Cümhuriyəti birləşməsi isə demokratikliyin simvolu idi. Yəni, cümhuriyyət qeydsiz-şərtsiz xalqındır, Hakimiyyətin mənbəyi xalqdır. Qərar isə ekstrimal şəraitdə verildi. Gürcülər seymdən çıxır və istiqlaliyyət elan edir, bu məqamda Rəsulzadə Batumda danışıqlar aparırdı. O, qısa bir zaman ərzində İstiqlal bəyannaməsnini göndəririr Nəsib bəyə, sonra Xoyski Cümhuriyyətin qurulduğunu elan edir.

 

Nicat İsmayılov

Eurasia Diary

Mətndə səhv varsa, onu qeyd edib Ctrl+Enter düyməsini basaraq bizə göndərin.

EurasiaDiary © Xəbərlərdən istifadə zamanı hiperlinklə istinad olunmalıdır.

Bizi izləyin:
Twitter: @EurasiaAz
Facebook: EurasiaDiaryAzerbaycan


Загрузка...