Zəngəzur dəhlizinin çətin “yol ayrıcları” - ANALİTİKA

Analitika 16:35 19.03.2024

2009-2023-cü illərdə BMT İnkişaf Proqramının (UNDP) Azərbaycanda ekoloji layihələrin rəhbəri, siyasi analitik, Çingiz Məmmədovun, "Непростые «Перекрестки» Зангезурского коридора" adlı məqaləsi çap olunub.

Ednews xəbər verir ki, bu, məqalədə Zəngəzur dəhlizinin həll perspektivləri, Türkiyənin regiondakı rolu, Azərbaycan - Ermənistan arasındakı sülh perspektivləri, Nikol Paşinyanın son çıxışları öz əksini tapıb.

Sözügedən məqaləni təqdim edirik:
 

Son zamanlar Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində müzakirə olunan əsas məsələlərdən biri də Zəngəzur dəhlizinin necə fəaliyyət göstərməsidir. Azərbaycan Ermənistanın nəzarəti olmadan yüklərin maneəsiz daşınmasında və Azərbaycan vətəndaşlarının ölkənin əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında keçidində israrlıdır. Ermənistan etiraz edir ki, daşınma və səyahət İranla olduğu kimi, yəni Ermənistan tərəfinin nəzarəti altında olmalıdır.

Ermənistan Azərbaycanın mövqeyini onun suverenliyinə qəsd kimi qiymətləndirir və soruşur ki, niyə Azərbaycan İran ərazisindən keçməklə eyni rejim məsələsini qaldırmır, əksinə Ermənistandan bunu tələb edir. Ermənistanın baş naziri Paşinyan bu arqumenti təkrarlayır və Qərb himayədarları ilə təmasda hər zaman bunu istifadə edir, onlardan maksimum dərəcədə dəstək almağa çalışır. Onun əsas tezisi ondan ibarətdir ki, Azərbaycan özünün hərbi-siyasi üstünlüyündən istifadə edərək “zəif” Ermənistanı məcbur etməyə çalışır, lakin “güclü” İran məsələsində özünü başqa cür aparır.

Yəni, gördüyümüz kimi, həm Azərbaycanın zəifləri “incitmək” cəhdində, həm də “ikili” standartlarda ittiham olunur. Bunlar isə cavab tələb edən kifayət qədər ciddi suallardır, ona görə də təhlilə ehtiyac var.

Yol xəritəsi

Zangezur-and-its-place-in-Turkic-Union-2-1024x613.jpg

Ermənistanın mövqeyinin əsassız olduğuna əmin olmaq üçün xəritəyə baxmaq kifayətdir. İran Araz çayının o tayındadır. Azərbaycanı Naxçıvandan ayıran İran deyil, Zəngəzurdur və bu hissə, hazırda Ermənistanın nəzarətindədir. Yəni bu vəziyyət özlüyündə həm qəribə, həm də anormaldır ki, bir ölkənin iki hissəsi digər dövlət tərəfindən bir-birindən ayrılıb.

İran Azərbaycanın bütün regionda nüfuzunun güclənməsinin qarşısını almaq üçün həmişə Ermənistana gizli dəstək versə də, Ermənistandan fərqli olaraq Azərbaycanın iki hissəsi arasında birbaşa əlaqənin olmamasına görə heç bir hüquqi məsuliyyət daşımır. Azərbaycanın SSRİ dövründə “bölünməsi”, müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra otuz il ərzində ərazisinin 16-17 faizinin işğalı Rusiya (SSRİ və Rusiya Federasiyası) tərəfindən Ermənistanla birlikdə həyata keçirilib.

Keçmiş Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra onun ərazisində çoxsaylı etnik-ərazi münaqişələrinin qarşısını almaq üçün beynəlxalq konsensus(razılaşma) belə idi ki, ittifaq respublikalarının inzibati sərhədləri yeni müstəqillik qazanmış dövlətlərin dövlət sərhədlərinə çevrilməlidir. Beləliklə, kifayət qədər mübahisəli, millətlərarası anlaşılmazlıqlar və münaqişələrin həlli yolları Sovet İttifaqının kommunist rəhbərliyi tərəfindən “leqallaşdırıldı”.
Beynəlxalq hüquq və beynəlxalq reallıqlar.

Qeyd edək ki, Ermənistan otuz ildir ki, Azərbaycan ərazisinin 16-17 faizini, təcavüz və işğal yolu ilə Azərbaycan arasındakı sərhədlərlə bağlı bu beynəlxalq konsensusdan faktiki olaraq imtina edib. İndi Azərbaycanın Ermənistana qarşı bir ayna kimi davranmaq üçün qanuni hüququ var. Müttəfiqlərin İkinci Dünya Müharibəsində məğlubiyyətindən sonra təcavüzkar Almaniyaya qarşı belə edilib.

Amma biz təkcə beynəlxalq hüquqi sənədlər deyil, həm də beynəlxalq reallıqlar dünyasında yaşayırıq. Amma reallıq ondan ibarətdir ki, otuz il ərzində Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinə “mübahisəli” deyən, onların işğalına və tam talanına göz yuman həmin qüvvələr və dövlətlər indi Ermənistanın ərazi bütövlüyü ilə bağlı çox “həssas”dırlar. Zəngəzurun Azərbaycana məxsus olması, azərbaycanlıların məskunlaşması və sonradan yerli əhalinin zorla köçürülməsi ilə Ermənistana zorla köçürülməsi faktının hər hansı qeyd edilməsi Ermənistan və onun havadarları tərəfindən Azərbaycanın ərazi iddiası kimi qəbul edilir.

Azərbaycan və Ermənistanın mövqelərinin asimmetriyası

Azərbaycan bu reallıqla hesablaşmaq məcburiyyətindədir və elə də edir. Amma onun da öz potensialı çərçivəsində öz maraqlarını qorumaq üçün tam hüquqi və mənəvi haqqı var. Əgər hərbi üstünlük ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etməyə imkan verirdisə, indi Azərbaycanın iqtisadi üstünlüyü və coğrafiyası ona Zəngəzura münasibətdə öz maraqlarını beynəlxalq hüquq normalarına tam uyğun şəkildə müdafiə etməyə imkan verir.

Azərbaycan öz mallarının maneəsiz daşınmasında, vətəndaşlarının Zəngəzur dəhlizindən keçməsində nə qədər maraqlı olsa da, bu, onun üçün mütləq bir zərurət məsələsi daşımır. Ələxsus, Gürcüstan üzərindən kommunikasiyalar var və artıq İran vasitəsilə də əlaqələrin qurulması planlaşdırılır, hansı ki, o, Azərbaycana “təzyiq” etmək, onu “qısa ipdə” saxlamaq uğursuz cəhdlərindən sonra reallıqlarla barışmağa məcbur oldu.  Hansı ki, bunlar Azərbaycanın gücünü və təsirini faktiki olaraq tanımaq, münasibətlərin son vaxtlar pisləşməsindən “təəssüf hissini” ifadə etmək və onların yaxşılaşdırılmasında maraqlı olduğunu göstərməklə görüldü.

Ermənistan tamam başqa vəziyyətdədir. Azərbaycanın iki hissəsinin Ermənistan tərəfindən parçalandığı şəraitdə yaranmış anormal situasiyaya görə öz tarixi və hüquqi məsuliyyətini inkar edərək, Azərbaycanın öz mallarını və vətəndaşlarını Zəngəzur dəhlizi ilə sərbəst daşımasına icazə verməklə bu absurd vəziyyəti qismən də olsa düzəltməyə razı olmayaraq, Azərbaycanı, Türkiyə - Ermənistan və Azərbaycan – Ermənistan arasında bütün kommunikasiyaların bloklanmasına məcbur edir. Bu, Azərbaycanın suveren hüququdur ki, öz ərazisində öz milli maraqlarına uyğun olan rabitə rejimini yaratsın.

Azərbaycandan fərqli olaraq isə Ermənistan üçün kommunikasiya məsələsi çox vacibdir. Ermənistanın ən uzun sərhədləri onun Azərbaycan və Türkiyə ilə sərhədləridir. Bundan əlavə, əsas marşrut xətti bir vaxtlar fəaliyyət göstərən, lakin son 35 ildə Ermənistan üçün bağlı olan bu iki ölkədən keçir.

Əgər Azərbaycan üçün beynəlxalq reallıq Zəngəzurun Ermənistanın tərkibində qalmasıdırsa, Ermənistan üçün beynəlxalq reallıq ondan ibarətdir ki, Zəngəzur dəhlizinin Azərbaycan üçün maneəsiz istifadəsinə verməmək, Ermənistan və Azərbaycan arasında tam sülhün mümkünsüz olmasına səbəbdir.

Türkiyənin regional güc kimi müstəqil xarici siyasəti 

Şübhəsiz ki, İrəvan üçün Ermənistan-Türkiyə sərhədinin açılması Ermənistan-Azərbaycan sərhədinin açılmasından daha vacibdir. Bu, qərbə, Türkiyənin böyük bazarına, Balkanlara və Avropaya çıxışdır. Vaxtilə Ermənistanın Qərb himayədarları Türkiyəyə təzyiq göstərərək, onu öz milli maraqlarına zidd hərəkətlərə məcbur edə biliblər. Lakin Qərbin Ərdoğanı hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq üçün iqtisadi, siyasi, hətta hərbi rıçaqlardan istifadə edərək uğursuz cəhdlərinin göstərdiyi kimi, Türkiyə artıq Qərbin ona təzyiq göstərə biləcəyi və öz maraqlarına zidd hərəkət etməyə məcbur edə biləcəyi həddi çoxdan keçib. və Azərbaycan kimi təbii müttəfiqin maraqları.

Görünür, Qərbin Türkiyəni Azərbaycanla razılaşmadan, Ermənistan-Türkiyə sərhədini açmağa “razı salmaq” üçün son cəhdləri – ABŞ dövlət katibi Blinkenlə Türkiyənin xarici işlər naziri Fidanın danışıqları, Ermənistan-Azərbaycan üzrə xüsusi nümayəndə Lui Bono bölgəyə səfərləri də məhz bundan ibarətdir.

Uzunmüddətli perspektivdə Zəngəzur dəhlizi təkcə Azərbaycan və Türkiyə üçün deyil, bütün Türk Dövlətləri Təşkilatı üçün çox önəmli olsa da, çətin ki, ABŞ və Avropa Türkiyəyə imtina edə bilməyəcəyi bir təklif verə bilsin. Zəngəzur Türk Dövlətləri Təşkilatına uzunmüddətli perspektivdə lazımdır, lakin bu zaman istəyir.

Ermənistan üçün artıq qərar qəbul etmək vaxtı gəlib. Əgər Ermənistan öz imkanları ilə iştahını tarazlamamağa israr edərsə, çox güman ki, ortamüddətli perspektivdə özü üçün daha əlverişsiz şəraitdə Zəngəzur üzərində nəzarəti“itirəcək”, Ermənistanın regionda dövlət kimi rolu daha da zəifləyəcək.  

Ermənistan israr etsə, bundan sonrakı irəliləyişlərdən, indiki kimi bloklanmış vəziyyətdə qalacaq. Bütün qərbpərəstliyə baxmayaraq, iqtisadiyyatı zəifləyəcək, sosial problemlər, siyasi gərginlik və emiqrasiya artacaq. Zəngəzur dəhlizi açılmasa, Paşinyanın “dünyanın kəsişməsi” konsepti çıxılmaz vəziyyətdə qalacaq.

Paşinyanın öz “başı” ilə mübarizəsi

Paşinyanın son müsahibələri və çıxışları göstərir ki, o, real vəziyyəti aydın görür. Lakin həm erməni kollektiv şüurunun bir hissəsinə çevrilmiş, həm ötən əsrlər boyu kənar qüvvələr tərəfindən yedizdirilən erməni mifləri, həm də eyni qüvvələrin eqoist maraqları, Ermənistandan öz maraqları üçün istifadə etməkdə davam edin.zəmin yaradır. 

İki paralel proses gedir. Birincisi, erməni kollektiv şüurunun tədricən sağalması prosesidir ki, bu da cəmiyyətə və onun elitasına işlərin təhrif olunmuş vəziyyətini deyil, reallığı görməyə və çətin, lakin düzgün qərarlar qəbul etməyə imkan verəcəkdir. İkincisi, Ermənistanda ictimai-siyasi vəziyyətin davam edən pisləşməsi prosesidir ki, bu da ciddi nəticələrlə doludur. Ermənistanın Rusiyadan Qərbə kəskin dönüşü əlavə risklər ortaya çıxarır, hansı ki, onun gözləntilərini doğrultmayacaq.

Cəmiyyətə açıq şəkildə Ermənistanın bir dövlət olaraq mövcudluğunu, Rusiyaya borclu olduğunu, Rusiyanın Ermənistana xəyanət etmədiyini, sadəcə olaraq, onu əvvəlki kimi dəstəkləmək iqtidarında olmadığını söyləmək əvəzinə, köhnə sevgi nifrətlə əvəz olunub.. Erməni elitası bütün problemlərdə Rusiyanı günahlandırır və Qərbin regionda hər şeyə qadir olması haqqında yeni mif yaradır, bununla da erməni kollektiv şüurunun sağalması prosesini daha da çətinləşdirir. Əgər İkinci Qarabağ müharibəsi və Rusiyanın Ukraynaya təcavüzünə qədər “rus-erməni” və “qərbi erməni” diasporları bir yerdə fəaliyyət göstərirdilərsə, indi onların arasında mövcud ideoloji-siyasi qarşıdurma ermənilərin şüuruna əlavə çaşqınlıq gətirir. Miflərdən qurtulmaq əvəzinə, bəzi miflərin başqaları ilə əvəzlənməsi prosesi gedir. Reallıqlara göz yumulur, yalan ümidlər bəslənir, Azərbaycanla sülh müqaviləsi bağlamaq üçün isə zaman itirilir. 

Paşinyan bacarıqlı “balanslaşdırıcı”dır, amma kursu balanlaşdırmaq üçün onun kifayət qədər resursu və vaxtı varmı? 

Paşinyanın hakimiyyətdə qala bilməyəcəyini və Zəngəzur dəhlizinin təhlükəli “yol ayrıcından” Ermənistan adlanan gəmini idarə edib – edə  bilməcəyini yaxın gələcək göstərəcək.

Tərcümə etdi: Əkbər Novruz

Xınalığa dolu düşüb - VİDEO

Xəbər xətti

İcma: G7 Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşması prosesinə zərər vurur
22:00 19.04.2024
DİM: 485 nəfər buraxılış imtahanına gəlməyib
21:40 19.04.2024
İl ərzində Azərbaycanda törədilən 8 930 cinayətin 85 faizi açılıb
21:20 19.04.2024
IX  illik orta təhsil səviyyəsi üzrə buraxılış imtahanının nəticələri ELAN OLUNDU
21:02 19.04.2024
SpaceX kosmosa 23 Starlink peyki göndərdi
SpaceX kosmosa 23 Starlink peyki göndərdi
21:00 19.04.2024
Qazaxıstanda veyp rəsmən qadağan edilib
Qazaxıstanda veyp rəsmən qadağan edilib
20:20 19.04.2024
Bu il mənzil satışında bahalaşma olacaq? - EKSPERTDƏN AÇIQLAMA
20:00 19.04.2024
Ceyhun Bayramov diplomatik fəaliyyəti başa çatan Əlcəzair səfiri ilə görüşüb
19:40 19.04.2024
Cenevrədə ilk "Türk Həftəsi" keçiriləcək
Cenevrədə ilk "Türk Həftəsi" keçiriləcək
19:20 19.04.2024
Niyə yuxu görürük? -ARAŞDIRMA
Niyə yuxu görürük? -ARAŞDIRMA
19:00 19.04.2024
Umud Mirzəyev Qazaxın 4 kəndinin qaytarılmasından danışdı: "Tarixi hadisələrə şahidlik edirik"
18:58 19.04.2024
Cəlilabadda yol qəzası olub, 4 nəfər yaralanıb
Cəlilabadda yol qəzası olub, 4 nəfər yaralanıb
18:40 19.04.2024
ABŞ İsrailin fiziki və hüquqi şəxslərinə qarşı sanksiyalar tətbiq edib
ABŞ İsrailin fiziki və hüquqi şəxslərinə qarşı sanksiyalar tətbiq edib
18:20 19.04.2024
XİN: Ermənistan Azərbaycanın işğal altında olan 4 kəndinin geri qaytarılmasına razılıq verib
17:53 19.04.2024
Vilayət Eyvazov vacib tapşırıqlar verdi
17:50 19.04.2024
Azərbaycan və Ermənistan delimitasiya prosesini davam etdirmək barədə razılığa GƏLDİ
17:40 19.04.2024
Demarkasiya prosesində bu sənəd rəhbər TUTULACAQ
17:38 19.04.2024
Dörd kəndlə bağlı protokol 15 mayadək İMZALANMALIDIR
17:34 19.04.2024
Bakıda saxta təmizlik məhsulları istehsal edən sex AŞKARLANDI
17:30 19.04.2024
SON DƏQİQƏ: Qazaxın 4 kəndi Azərbaycana QAYTARILACAQ
17:21 19.04.2024
Xınalığa dolu düşüb - VİDEO
17:10 19.04.2024
Özünü İranın Parisdəki Konsulluğunda partladacağını bildirən şəxs saxlanılıb
Özünü İranın Parisdəki Konsulluğunda partladacağını bildirən şəxs saxlanılıb
16:59 19.04.2024
Azərbaycan Prezidenti Almaniyaya səfər edəcək, Şoltsla danışıqlar aparacaq
16:33 19.04.2024
Fuad Abbasov: "Erməniləri haqlı çıxarmaq avropalılar üçün olduqca asandır" - VİDEO
16:30 19.04.2024
Rusiya və Azərbaycan prezidentləri Moskvada görüşəcək
16:18 19.04.2024
Abel Məhərrəmov məhkəməyə verildi
16:15 19.04.2024
G7 XİN rəhbərləri Azərbaycanla Ermənistanı sülh prosesinə sadiq olmağa çağırıb
16:05 19.04.2024
Türkiyəli Politoloq: "Ölkəmiz Ermənistan sülh istəyənə qədər əməkdaşlıq etməyəcək" - ÖZƏL VİDEO
16:05 19.04.2024
Bakı Fransız Liseyi fəaliyyətini dayandırır - YENİLƏNİB
15:55 19.04.2024
Türkiyə XİN İsraillə İrana çağırış edib
15:50 19.04.2024
“Babamın Ermənistanda çəkdikləri zülmlərdən danışanda ağlayırdım” – Murtaza Karaçanta - VİDEO
15:45 19.04.2024
Ceyhun Bayramov Fələstinin Baş naziri ilə Qəzzadakı vəziyyət müzakirə ETDİ
15:40 19.04.2024
Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsində Azərbaycanın etirazları əsasında dinləmələr başa çatıb
15:30 19.04.2024
Ermənistan tərəfindən çıxış edən hüquq professorundan NÖVBƏTİ ƏSASSIZ İDDİA - Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin SON GÜNÜ
15:28 19.04.2024
MKİ direktoru: İranın İsrailə hücumu "möhtəşəm uğursuzluq" idi
MKİ direktoru: İranın İsrailə hücumu "möhtəşəm uğursuzluq" idi
15:20 19.04.2024
İranın Azərbaycanı hədəf seçməyinin GİZLİNLƏRİ – Güneyli fəalın ŞƏRHİNDƏ
15:10 19.04.2024
MKİ: Ukrayna bu il yeni yardım olmadan müharibəni uduzacaq
MKİ: Ukrayna bu il yeni yardım olmadan müharibəni uduzacaq
14:48 19.04.2024
Lavrov: Ermənistanı sürətlə Rusiyadan qoparmaq istəyirlər
Lavrov: Ermənistanı sürətlə Rusiyadan qoparmaq istəyirlər
14:37 19.04.2024
Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsində Azərbaycana qarşı növbəti BÖHTAN - VİDEO
14:30 19.04.2024
Məleykə Abbaszadədən gənclərə ÇAĞIRIŞ: “Özlərini aldatmasınlar”
14:10 19.04.2024
Hamısı