Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 3-cü maddəsi “Ümumxalq səsverməsi-referendum yolu ilə həll edilən məsələdir” başlığını daşıyır. Həmin maddələrə aşağıdakılar daxildir:
I.Azərbaycan xalqı öz hüquqları və mənafeləri ilə bağlı olan hər bir məsələni referendumla həll edə bilər. II. Aşağıdakı məsələlər yalnız referendumla həll oluna bilər: 1) Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının qəbul edilməsi və ona dəyişikliklər edilməsi; 2) Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədlərinin dəyişdirilməsi. III. Aşağıdakı məsələlər üzrə referendum keçirilə bilməz: 1) vergilər və dövlət büdcəsi; 2) amnistiya və əfvetmə; 3) seçilməsi, təyin edilməsi və ya təsdiq edilməsi müvafiq olaraq qanunvericilik və (və ya) icra hakimiyyəti orqanlarının səlahiyyətlərinə aid edilmiş vəzifəli şəxslərin seçilməsi, təyin edilməsi və ya təsdiq edilməsi.
Tarixdə ilk referendum 1449-cu ildə İsveçrənin paytaxtı Bern şəhərində keçirilmişdir. Onu da qeyd edim ki, referendumun keçirilməsində rekord qırır. 19-cu və 20-ci əsrlərdə təqribən 400 dəfədən çox federal səviyyədə referendum keçirilmişdir. Azərbaycanda isə ilk referendum 1921-ci ildə Naxçıvanın Naxçıvan muxtar vilayəti kimi Azərbaycanın tərkibində qalması ilə bağlı keçirilmişdir.
Referendum – xalqın hüquqları və mənafeləri ilə bağlı hər hansı bir sorğunun aparılması, bu və ya digər normative-hüquqi aktın layihəsi barədə əhalinin qərarı deməkdir.
Bir qayda olararaq, referendumun konstitusiya ilə müəyyən edilmiş məsəslələri həllində ali legitimliyə, yəni daha yüksək hüquqi təminata nail olunmaq üçün həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur.
Referendum çox zaman qaydalara uyğun xalqın xeyrinə məsələlər həll etmək üçün edilmir. Çünki referendum çıxarılan məsələlərin mahiyyəti heç də həmişə seçicilərə tam aydın olmur və seçicilər qəbul edilən qərarın siyasi nəticələrini qabaqcadan görə bilmirlər. Avtoritar rejimlərdə zorakılıq və hədələnmə şəraitində (Pakistanda Ziya-ül Həq zamanında onun yeganə namizədliyini bəyənmək üçün seçkilərə gəlməyən şəxslər həbs edilə bilərdi) keçirilir.
Təcrübədə bəzən konstitusiyanın qəbul edilməsi kimi mürəkkəb bir məsələ əhali, parlament və ya əhalinin müxtəlif qruplarının nümayəndələrindən təşkil olunmuş digər orqanlar tərəfindən müzakirə edilmədiyindən onunla bağlı keçirilən referendum xoşagəlməz nəticələrə gətirib çıxarmışdır. Məsələn, bəzən təcrübədə referendumla mürtəce konstitusiyaların qəbul olunması, Hitler Almaniyasında isə hakim təbəqənin ondan ərazi işğallarına haqq qazandırma məqsədilə istifadə edilməsi halları məlumdur.
Referendum anqlo-sakson hüquq sisteminə malik ölkələrdə tətbiq edilməsə də, son illərdə Böyük Britanyada onun keçirilməsinə təsadüf edilir.
Ölkəmizdə Referendum təyin etmək hüququ AR-nın Milli Məclisinə (ARK-nın 95-ci maddəsinin I hissəsinin 18-ci bəndi) və Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə (109-cü maddənin 18-ci bəndi) mənsubdur.
Ümümuyyətlə, əsas qanun kimi konstitusiya uzun müddət üçün qüvvədə qalması hesablanan və hüquqi xüsusiyyətlərinin sarsılmazlığı, məzmununun sabitliyi ilə səciyyələnən, ali hüquqi qüvvəyə malik olan aktdır. Konstitusiya sabitliyi ilə nə qədər fərqlənərsə, ölkədə qanunçuluq, dövlət hakimiyyətinin təşkili və həyata keçirilməsi, vətəndaşlarla dövlət arasındakı qarşılıqlı münasibətlər də bir o qədər möhkəm təməllər üzərində qurulur.
