Ermənilərin çin olmayan ARZUSU: NAXÇIVAN - ARAŞDIRMA

Analitika 11:35 26.09.2023

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin dəvəti ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasına səfər etdi.

Səfər çərçivəsində İğdır-Naxçıvan qaz kəmərinin təməlqoyma mərasiminin keçirilməsi və Azərbaycan ilə Türkiyə arasında Qars-Naxçıvan dəmir yolu layihəsi ilə bağlı niyyət protokolunun imzalanması nəzərdə tutulsa da, bu görüş dünyaya böyük və vacib mesajlar ötürdü. Ərdoğanın Naxçıvan səfəri əsasən Zəngəzur dəhlizinin açılması üçün böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. İki dövlətin bir araya gəlməsi həm də türkün gücünü dünyaya çatdırmaq idi. 
Bəs görüş yeri nə üçün Naxçıvan oldu? Nədir bu Naxçıvanı bu qədər vacib edən xüsusiyyət?

Azərbaycan ərazisi Naxçıvan...

Naxçıvan həmişə strateji əhəmiyyətli bir bölgə olub. Naxçıvanın Qərblə Şərqi birləşdirən Böyük İpək yolunun üzərində yerləşməsi onu həmişə fatehlərin, qüdrətli dövlətlərin siyasi maraqlarının kəsişdiyi və toqquşduğu ünvana çevirib. 1918-20-ci illərdə Azərbaycanın əsas ərazisindən təcrid olunan Naxçıvanın nə qədər gərgin və təzadlı bir dövr yaşadığını belə bir fakt da sübut edir: Qısa müddətdə burada iki xarici dövlətin - ABŞ və İngiltərənin ermənipərəst general-qubernatorluğu fəaliyyət göstərib. Bu o dövr olub ki, Azərbaycan əraziləri hesabına öz dövlətini yaradan ermənilər təkcə əzəli dədə-baba yurdumuz olan Zəngəzuru ələ keçirməklə kifayətlənməyərək Naxçıvana da sahib çıxmaq istəyiblər. Yeni yaranan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin şimalda bolşeviklərin, cənubda ermənilərin hərbi təcavüzündən ehtiyatlanaraq barışdırıcı siyasət yeritməsi, qədim Azərbaycan şəhəri olan İrəvanı ermənilərə güzəştə getməsi də "Böyük Ermənistan" ideyasını hansı yolla olursa-olsun gerçəkləşdirmək istəyən daşnakların əl-qolunu daha da açıb. Belə ağır və məşəqqətli dövrdə də ermənilərin silahlı basqınlarına mərdliklə sinə gərən Naxçıvan əhalisi yeganə xilasını Azərbaycanın tərkibində qalmaqda görüb. Türkiyə (Osmanlı) dövlətinin bu dövrdə siyasi və hərbi cəhətdən göstərdiyi kömək əvəzsiz rol oynayıb.
Moskva və Qars müqavilələri...
Naxçıvanın muxtariyyət məsələsi təkcə döyüş meydanlarında həll olunmayıb. O, eyni zamanda fəal diplomatik və siyasət meydanında müzakirələrə cıxarılıb. Onun siyasi aktuallığını belə bir fakt da təsdiq edir ki, bu məsələ 1919-cu ildə bir neçə dəfə Zaqafqaziya seymində, 1918-20-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin, Türkiyə Respublikasının və Ermənistanın milli şuralarında və parlamentlərində, 1919-cu ildə Versal Sülh Konfransında, sovet hakimiyyətinin ilk illərində Azərbaycan və Ermənistan inqilab komitələrində, Rusiya Xalq Komissarları Sovetində, 1921-ci il martın 16-da isə Rusiya Kommunist Bolşeviklər Partiyasının Siyasi Bürosunda müzakirə obyektinə çevrilib.
Naxçıvan məsələsi yalnız 1921-ci ildə imzalanmış iki beynəlxalq sənəddə - Moskva və Qars müqavilələrində öz əksini tapa bilib. Türkiyə Cümhuriyyətinin yaradıcısı Mustafa Kamal Atatürk də 1918-1921-ci illərdə Naxçıvanın yadelli düşmənlərdən qorunmasında böyük uzaqgörənlik nümunəsi göstərib. 

"Naxçıvan türk dünyasının qapısıdır" - deyən böyük öndər öz ölkəsinin çətin durumda, erməni daşnakları ilə mübarizəyə kömək məqsədilə Kazım Qarabəkir paşanın rəhbərliyi altında Naxçıvana böyük ordu göndərib. Onların köməyi ilə tayqulaq Andranikin rəhbərlik etdiyi daşnak yaraqlıları qovulub. 1921-ci il oktyabrın 13-də isə Qarsda Cənubi Qafqazın sovet respublikaları ilə Türkiyə hökuməti arasında, sovet Rusiyasının iştirakı ilə imzalanan beynəlxalq müqavilədə Naxçıvanın muxtariyyət məsələsi öz əksini tapıb. Həmin müqavilənin beşinci maddəsində göstərilib ki, "Türkiyə hökuməti, Sovet Ermənistanı və Azərbaycan hökumətləri Naxçıvan vilayətinin hazırkı müqavilənin 3-cü əlavəsində göstərilən sərhəd daxilində Azərbaycanın himayəsi altında muxtar ərazi təşkil etməyə razıdırlar". Müqavilənin fəaliyyət müddəti də məhdudlaşdırılmayıb. O, bu gün də qüvvədədir. Türkiyə dövləti də tarixin bütün məqamlarında öz sözünün üstündə durmağa çalışıb.

Naxçıvanın strateji əhəmiyyəti

Azərbaycan öz müstəqilliyini bərpa etdiyi gündən etibarən də, Türkiyənin rəhbərləri - əsasən S.Demirel və R.T.Ərdoğan tərəfindən Naxçıvan ərazisinin önəmi bildirilib, bura dəfələrlə səfərlər təşkil edilib. 1992 – ci ildə “Sədərək-Dilucu” körpüsünün açılışı, 2008 – ci ildə Ərdoğanın baş nazir kimi bura səfəri və.s. İstər təkbətək, istərsə də geniş tərkibdə keçirilən görüşlərdə iki dövlət arasında dostluq, qardaşlıq münasibətlərinin bütün sahələrdə inkişafından məmnunluq duyulub.
Ötən gün keçirilən görüş də çox mühüm siyasi mesaj verən bir görüş olub. Mövcud şəraitdə cərəyan edən hadisələrə nəzər yetirsək bunu görə bilərik. İğdır-Naxçıvan təbii qaz kəməri, Qars-Naxçıvan dəmir yolu layihəsi  kimi mühüm planların mərasimdə müzakirə edilməsi və bu yöndə müqavilələr imzalanması, Naxçıvanın həm iqtisadi inkişafına, həm də enerji təminatına ciddi təsir edəcək. Burada hədəf Naxçıvanı blokadadan, izolyasiyadan azad etmək və İrandan aslılığını tamamilə kəsməkdir. 

Naxçıvanın İran asılılığından azadlığı

Eyni zaman da burada mühüm məsələlərdən biri də Zəngəzur dəhlizidir.
Faktiki olaraq 2020-ci ildə II Qarabağ müharibəsindən sonra imzalanan sazişdə Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə Azərbaycan arasında nəqliyyat marşrutlarının açılması nəzərdə tutulsa da, hələlik bu istiqamətdə irəliləyiş yoxdur.
Müvafiq məqalədə “Regionda bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri açılacaq. Ermənistan Respublikası; “İnsanların, nəqliyyat vasitələrinin və yüklərin hər iki istiqamətdə maneəsiz hərəkətini təşkil etmək məqsədilə Azərbaycan Respublikasının Qərb rayonları ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqələrinin təhlükəsizliyinə təminat verir”.

Mətndə “Tərəflərin razılığı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasını Azərbaycanın Qərb rayonları ilə birləşdirən yeni nəqliyyat qovşaqlarının tikintisi həyata keçiriləcək” cümləsi də yer alıb.

Bu dəhliz Naxçıvanı Azərbaycanın qərbinə birləşdirəcək, daha geniş mənada Azərbaycanı Türkiyə ilə birbaşa əlaqələndirmək məqsədi daşıyır. Sözsüz ki, açılacaq dəhliz sayəsində iqtisadi maraqları olan dünya ölkələrinin,  Ermənistan Respublikasının da (öz istəyi çərçivəsində) buradan özünə mənafe qazanmaq şansı vardır. Qısaca “qalib – qalib” situasiyasıdır.

Əkbər Novruz

BCM prokuroru Okampodan Azərbaycana qarşı təxribata çağırış - VİDEO

Xəbər xətti

Donald Trampın rəqibi Kamala Harris olacaq
Donald Trampın rəqibi Kamala Harris olacaq
17:55 23.07.2024
Mühafizəçiyə balta atan Ağadadaş Ağayev danışdı
Mühafizəçiyə balta atan Ağadadaş Ağayev danışdı
17:45 23.07.2024
Abşeronda evdən 130 min dollar oğurlayan Çin vətəndaşları saxlanıldı
17:24 23.07.2024
Qusarda uşaq kanalda BATDI
17:10 23.07.2024
Xərçəngə tutulmaq istəmirsinizsə, bunları yeyin - Mütəxəssis bütün sirrləri açdı
17:00 23.07.2024
Şimali Kipr Respublikası muxtariyyət statusu ala bilər - RƏSMİ
16:55 23.07.2024
İlham Əliyev Vyetnam Prezidentinə başsağlığı verdi
16:50 23.07.2024
Sabah külək güclənəcək – XƏBƏRDARLIQ
16:45 23.07.2024
BCM prokuroru Okampodan Azərbaycana qarşı təxribata çağırış - VİDEO
16:40 23.07.2024
AQTA 113 aptekdə nöqsanlar aşkarlayıb
16:35 23.07.2024
Latviya Rusiya ilə sərhədə tank əleyhinə istehkamlar QURAŞDIRIB - VİDEO
16:30 23.07.2024
Nikah yaşı üzrlü səbəblərdən də 1 il AZALDILMAYACAQ
Nikah yaşı üzrlü səbəblərdən də 1 il AZALDILMAYACAQ
16:27 23.07.2024
Yetkinlik yaşına çatmayanların kəbinini kəsənlər CƏZALANDIRILACAQ
Yetkinlik yaşına çatmayanların kəbinini kəsənlər CƏZALANDIRILACAQ
16:25 23.07.2024
İlham Əliyev və Mehriban Əliyeva Səfa Mirzəyevin dəfninə əklil göndərdi
16:20 23.07.2024
Ağadadaş Ağayevin balta atdığı şəxs saxlanıldı
Ağadadaş Ağayevin balta atdığı şəxs saxlanıldı
16:17 23.07.2024
16 yaşına çatmayanlarla nişanlananlar HƏBS OLUNACAQ
16:15 23.07.2024
Kişiləri nikaha məcbur edənlər də cəzalandırılacaq
16:10 23.07.2024
Leysan yağacaq
16:05 23.07.2024
Bu şəxslər 13 min manatadək CƏRİMƏLƏNƏCƏK
16:00 23.07.2024
Fransanın "solçu" lideri ölkəni NATO-dan çıxmağa ÇAĞIRIB
Fransanın "solçu" lideri ölkəni NATO-dan çıxmağa ÇAĞIRIB
15:55 23.07.2024
Prezidentdən Məleykə Abbaszadə ilə bağlı SƏRƏNCAM
Prezidentdən Məleykə Abbaszadə ilə bağlı SƏRƏNCAM
15:50 23.07.2024
Fərəh Əliyevaya yeni vəzifə verildi – SƏRƏNCAM
Fərəh Əliyevaya yeni vəzifə verildi – SƏRƏNCAM
15:45 23.07.2024
Prezident əmi, xala, bibi və dayı uşaqlarının evliliyinə qoyulan qadağanı TƏSDİQLƏDİ
15:42 23.07.2024
Ağadadaş Ağayevin törətdiyi hadisənin görüntüləri yayıldı - VİDEO
15:37 23.07.2024
DİM-in Müşahidə Şurası yaradılacaq – FƏRMAN
15:34 23.07.2024
Şuşada əlamətdar Vaqif poeziya günləri… - MÜSAHİBƏ - VİDEO
15:30 23.07.2024
Dövlət Qulluğunu İdarəetmə Şurası ilə bağlı DƏYİŞİKLİK
15:25 23.07.2024
Məşhur italyan aktyoru koronovirusdan vəfat etdi
Məşhur italyan aktyoru koronovirusdan vəfat etdi
15:19 23.07.2024
Əhməd Əhmədovun məhkəməsi təxirə salınıb
Əhməd Əhmədovun məhkəməsi təxirə salınıb
15:07 23.07.2024
Məşhur türkiyəli aktrisa qəza keçirdi
Məşhur türkiyəli aktrisa qəza keçirdi
14:39 23.07.2024
Erməni revanşistlərinə Avropa silahları: İkiüzlü Aİ yenə regionda nəyi güdür?
14:30 23.07.2024
Azərbaycanda problemli kreditlərin məbləği AZALIB
14:21 23.07.2024
Corc Qafarov: "Aktyor və rejissorlarımızın Azərbaycan kinosuna ümidi itib" - VİDEO
14:07 23.07.2024
Naxçıvanda yeni təyinat
13:38 23.07.2024
Azərbaycan gömrüyündə bəyanetmə qaydaları DƏYİŞDİ - QƏRAR
13:30 23.07.2024
Yağış, dolu, 38° isti...
13:25 23.07.2024
Azərbaycan və Çin arasında hərbi təhsil sahəsində əməkdaşlıq müzakirə edilib
Azərbaycan və Çin arasında hərbi təhsil sahəsində əməkdaşlıq müzakirə edilib
13:20 23.07.2024
Azərbaycan gömrüyündə bəyanetmə qaydaları DƏYİŞDİ - QƏRAR
13:15 23.07.2024
Çinin dəstəyi ilə HƏMAS Fətah arasında Milli Birlik yaradılır
Çinin dəstəyi ilə HƏMAS Fətah arasında Milli Birlik yaradılır
13:10 23.07.2024
Bu ərazilərdə hava xətləri SÖKÜLƏCƏK - VİDEO
13:00 23.07.2024
Hamısı