Koreyanın Avrasiya strategiyası yeni dönüş mərhələsinə qədəm qoyur. Orta Asiya ilə əməkdaşlıq diplomatiya, iqtisadiyyat, resurslar və infrastruktur sahələrində genişlənir.

Koreya artıq Orta Asiyanı gələcək əməkdaşlıq üçün mühüm tərəfdaş kimi qəbul etməyə başlayıb. Lakin bu məqamda vacib bir sual yaranır: Koreyanın Orta Asiya strategiyası yalnız beş Orta Asiya ölkəsinə fokuslanmaqla tamamlana bilərmi?

Cavab aydındır: xeyr.

Mərkəzi Asiya dənizə çıxışı olmayan regiondur. Koreya iqtisadiyyat, resurslar, logistika və infrastruktur sahələrində bu regionla praktiki əməkdaşlığı genişləndirmək istəyirsə, Mərkəzi Asiyadan kənara çıxan marşrutları da nəzərə almalıdır. Bu marşrutlar Xəzər dənizindən keçərək Cənubi Qafqaza, Türkiyəyə və Avropaya uzanır. Məhz bu kontekstdə Koreyanın yeni baxışla yanaşmalı olduğu ölkə Azərbaycandır.

İndiyədək Azərbaycan Koreyada çox vaxt məhdud çərçivədə qəbul edilib: ya enerji resursları ilə zəngin ölkə, ya da Cənubi Qafqazdakı münaqişələrlə əlaqəli dövlət kimi. Lakin bugünkü Azərbaycan daha mürəkkəb və çoxşaxəli strateji əhəmiyyətə malikdir. Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşən Azərbaycan Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropanı birləşdirən əsas qovşaqlardan biridir. Eyni zamanda, Azərbaycan türk dünyasının mühüm ölkəsi və Orta Dəhlizin əsas dayaqlarından biridir.

Orta Dəhliz sadəcə logistika marşrutu deyil. Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra Avrasiya nəqliyyat şəbəkələri ciddi şəkildə yenidən formalaşır və qlobal təchizat zəncirlərinin sabitliyi milli strategiyaların əsas məsələlərindən birinə çevrilir. Ənənəvi şimal marşrutları ilə bağlı qeyri-müəyyənlik artdıqca, dəniz nəqliyyatı isə geosiyasi risklərlə üzləşdikcə, Xəzər dənizindən keçən Şərq-Qərb bağlantısı Koreya üçün getdikcə daha vacib strateji seçim kimi önə çıxır.

Əlbəttə, bu istiqamətdə müəyyən praktik məhdudiyyətlər də mövcuddur. Koreya ilə Azərbaycan arasında birbaşa nəqliyyat və logistika əlaqələri hələ də məsafə və xərc baxımından çətinliklər yaradır. Enerji əməkdaşlığına yalnız sadə idxal modeli çərçivəsində yanaşıldıqda isə bu istiqamət iqtisadi baxımdan məhdud görünə bilər. Məhz buna görə daha dərin siyasət araşdırmalarına və uzunmüddətli strategiyaya ehtiyac var. Azərbaycana sadəcə birbaşa enerji təchizatçısı kimi deyil, Mərkəzi Asiya, Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Türkiyəni birləşdirən Avrasiya bağlantısının əsas ölkələrindən biri kimi baxılmalıdır.

Əgər Koreyanın Mərkəzi Asiya strategiyası yalnız resurs əldə etmək və qısamüddətli iqtisadi əməkdaşlıqla məhdudlaşarsa, onun effektivliyi qaçılmaz olaraq məhdud qalacaq. Mərkəzi Asiyanın resurslarını və bazarlarını Koreya ilə birləşdirən marşrutlar logistika, maliyyə, rəqəmsal şəbəkələr, təhsil və insan kapitalı mübadiləsi ilə birlikdə inkişaf etdirilməlidir. Bu prosesdə Azərbaycan Xəzər dənizi üzərindən açılan qapı və Orta Dəhlizdə praktik tərəfdaş rolunu oynaya bilər.

İyunun 17-də Donqduk Qadın Universitetinin Avrasiya Türk Araşdırmaları İnstitutu və K-İpək Yolu Türk Araşdırmaları üzrə Magistr Proqramı Azərbaycanın aparıcı strateji tədqiqat qurumlarından olan Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin nümayəndə heyətinin iştirakı ilə Seuldakı Azərbaycan səfirliyində beynəlxalq əməkdaşlıq görüşü keçirib. Görüş zamanı Azərbaycanın regional və təhlükəsizlik məsələləri, inkişaf modeli, beynəlxalq rolu, Koreya-Azərbaycan münasibətləri, eləcə də iki qurum arasında gələcək əməkdaşlıq imkanları müzakirə olunub.

Bu görüşün əhəmiyyəti adi akademik mübadilə çərçivəsindən kənara çıxır. Görüş Koreya cəmiyyətinin Azərbaycanı necə anlamalı olduğunu və Koreyanın Avrasiya strategiyasında Azərbaycanın hansı yeri tutmalı olduğunu yenidən nəzərdən keçirmək baxımından mühüm fürsət yaratdı. İndiyədək Koreyanın Avrasiyaya baxışı əsasən Rusiya, Çin və Orta Asiya üzərində cəmlənmişdi. Lakin gələcəkdə daha çoxölçülü yanaşmaya ehtiyac var. Bu yanaşma Xəzər dənizini, Cənubi Qafqazı və Azərbaycanı da əhatə etməlidir.

Koreyanın Azərbaycana yeni baxışla yanaşmasının səbəbi yalnız logistika və enerji ilə məhdudlaşmır. Koreya və Azərbaycan Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin — CICA-nın üzvləridir. Xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan 2024-2026-cı illər üzrə CICA-ya sədrlik edir. CICA Asiyada sülh, təhlükəsizlik, etimad quruculuğu, iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat və davamlı inkişaf məsələlərinin müzakirə olunduğu çoxtərəfli platformadır. Bu isə o deməkdir ki, Koreya və Azərbaycan təkcə ikitərəfli münasibətlər çərçivəsində deyil, həm də Asiya çoxtərəfli əməkdaşlığının daha geniş müstəvisində tərəfdaşlıq imkanlarına malikdir.

Bu məqam Orta Dəhlizlə də birbaşa bağlıdır. Bu gün nəqliyyat dəhlizləri sadəcə malların daşındığı marşrutlar deyil. Onlar təchizat zəncirinin sabitliyini, enerji təhlükəsizliyini, regional etimad quruculuğunu və iqtisadi təhlükəsizliyi birləşdirən strateji infrastrukturlardır. Azərbaycan Asiyada etimadın möhkəmləndirilməsi və əlaqələndirmə üzrə regional müzakirələrdə fəal rol oynadığı üçün Koreya bu çoxtərəfli diplomatik çərçivə vasitəsilə də Azərbaycanla əməkdaşlıq imkanlarını araşdıra bilər.

Diqqətəlayiq digər məqam Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatına sədrlik təcrübəsidir. Azərbaycan 2019-2023-cü illərdə Qoşulmama Hərəkatına sədrlik edib və bu dövrdə Qlobal Cənub ölkələri ilə diplomatik fəallığını artırıb. Bu təcrübə Koreya üçün də əhəmiyyət daşıyır. Koreya yarımadası ilə bağlı məsələlər ənənəvi olaraq ABŞ, Çin, Yaponiya və Rusiya kimi dörd böyük dövlətin iştirakı ilə müzakirə olunub. Lakin uzunmüddətli sülh və etimad quruculuğu məsələlərinə baxılarkən Qlobal Cənubun və Qoşulmama Hərəkatı ölkələrinin perspektivlərini də nəzərə almaq vacibdir.

Əlbəttə, Azərbaycan Koreya yarımadası məsələlərində birbaşa iştirakçı deyil. Koreyanın birləşməsi məsələsi ilk növbədə iki Koreya, qonşu ölkələr və daha geniş beynəlxalq ictimaiyyətin iştirakı ilə formalaşan mürəkkəb şərtlər daxilində həll olunmalıdır. Bununla belə, Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatındakı diplomatik təcrübəsi Koreya yarımadasında sülh müzakirələrinə daha geniş çoxtərəfli perspektivdən baxmaq imkanı yarada bilər. Şimali Koreyanın da qoşulmama diplomatiyasından istifadə etdiyini nəzərə alsaq, Koreya yarımadasında sülh, dialoq və etimad mühitinin formalaşdırılması üçün Qlobal Cənubun və Qoşulmama Hərəkatı ölkələrinin mümkün rolunu araşdırmaq zəruridir.

Bu baxımdan Azərbaycan Koreya üçün sadəcə uzaq bir ölkə deyil. Azərbaycan enerji dövləti olmaqla yanaşı, həm də bağlantı mərkəzidir. O, Cənubi Qafqaz ölkəsidir və eyni zamanda, türk dünyasının əsas üzvlərindən biridir. Azərbaycan həmçinin CICA və Qoşulmama Hərəkatı vasitəsilə çoxtərəfli diplomatiyada mühüm təcrübə toplamış ölkədir. Bu çoxqatlı kimlik nəzərə alınmadan Koreya Azərbaycana həddindən artıq dar prizmadan baxmağa davam edəcək.

Koreya da bu yeni reallığa hazırlaşmalıdır. Birincisi, Orta Dəhliz logistika və təchizat zənciri strategiyası baxımından daha ciddi şəkildə öyrənilməlidir. İkincisi, Azərbaycan və Cənubi Qafqaz üzrə ixtisaslaşmış mütəxəssislər yetişdirilməlidir. Üçüncüsü, Koreya-Mərkəzi Asiya əməkdaşlığı və Koreya-Azərbaycan əməkdaşlığı ayrı-ayrı istiqamətlər kimi deyil, vahid Avrasiya bağlantı strategiyasının tərkib hissələri kimi nəzərdən keçirilməlidir. Dördüncüsü, Koreya CICA kimi Asiya çoxtərəfli platformaları çərçivəsində Azərbaycanla əməkdaşlıq imkanlarını daha sistemli şəkildə araşdırmalıdır.

İnsan resurslarının inkişafı bu baxımdan xüsusilə aktualdır. Koreyada hələ də Azərbaycanın dilini, tarixini, mədəniyyətini, diplomatiyasını, iqtisadiyyatını və təhlükəsizlik mühitini sistemli şəkildə öyrənən mütəxəssislərin sayı azdır. Mütəxəssislər olmadan siyasət dərinləşə bilməz, korporativ əlaqələr isə davamlı xarakter ala bilməz. Avrasiyanı əhatə edən beynəlxalq nizamın sürətlə dəyişdiyi bir dövrdə regional mütəxəssislərin hazırlanması sadəcə akademik vəzifə deyil, milli strategiyanın mühüm hissəsinə çevrilməlidir.

Donqduk Qadın Universitetinin Avrasiya Türk Araşdırmaları İnstitutu və K-İpək Yolu Türk Araşdırmaları üzrə Magistr Proqramı Koreyada Azərbaycan və türk dünyasının öyrənilməsi üçün akademik və təhsil platforması qurmağa çalışır. Bu, sadəcə müəyyən bir ölkəyə marağın ifadəsi deyil. Bu, Koreyanın Avrasiya strategiyasını daha dərin və çoxşaxəli etmək üçün zəruri olan bilik infrastrukturunun formalaşdırılması cəhdidir.

Azərbaycana yeni baxış Koreyanın Mərkəzi Asiya strategiyasının genişləndirilməsi deməkdir. Mərkəzi Asiya Xəzər dənizi ilə bağlıdır, Xəzər dənizi isə Azərbaycan üzərindən Cənubi Qafqaza, Türkiyəyə və Avropaya açılır. Əgər Koreya bu axını düzgün oxumasa, onun Mərkəzi Asiya və Avrasiya strategiyası struktur baxımından natamam qalacaq.

Orta Dəhliz dövrü başlayır. Koreya bu transformasiyaya proaktiv şəkildə cavab vermək istəyirsə, Azərbaycanı artıq periferik ölkə kimi qəbul edə bilməz. Azərbaycan Koreyanın yeni Avrasiya strategiyası çərçivəsində yenidən qiymətləndirilməli olan əsas strateji nöqtələrdən biridir. Bu yenilənmiş yanaşma logistika və enerji əməkdaşlığından kənara çıxmalı, çoxtərəfli diplomatiya, regional təhlükəsizlik, Koreya yarımadasında sülh müzakirələri və yeni nəsil regional mütəxəssislərin hazırlanması kimi istiqamətləri də əhatə etməlidir.

(Eunkyung Oh — Donqduk Qadın Universitetinin Avrasiya Türk Araşdırmaları İnstitutunun direktoru, K-İpək Yolu Türkologiyası üzrə magistr proqramının rəhbəri və professoru)